دشت تهران در دوره مس سنگی و نوسنگی، مطالعه موردی تپه چشمه علی و تپه پردیس
باتوجه به منطقه بندی دکترملک،دشت تهران در منطقه 5 حوزه فرهنگی پیش از تاریخ قرارمی گیرد.منطقه 5 شامل آن بخش ازایران است که درجنوب رشته کوه البرزواقع شده است.درشرق و شمال شرق باحاشیه دشت کویرودشت لوت هم مرزاست ودرغرب نیزتادامنه کوه پایه های زاگرس ومحل انشعابات کوه های مرکزی والبرزوزاگرس امتداد دارد.این منطقه قسمت اصلی حوزه فرهنگی تحت نفوذ”سفال قرمزرنگ”پیشنهادی مک کان را تشکیل می دهدکه دکتر ملک آن را تحت عنوان فلات مرکزی ایران موردمطالعه قرارداده است.[1]
با کاوش دمرگان در تپه چشمه علی درسال 1912،پژوهش های باستان شناختی فلات مرکزی ایران نیزشروع شدوسپس درسال1924دایت،کاردارسفارت فرانسه درتهران،مجددابه کاوش دراین مکان پرداخت.امادرحقیقت باکاوش اریخ اشمیت (1937)درتپه حصاردرسال 1931-1932بودکه مطالعات جدی دراین منطقه فرهنگی آغازشد.اودرسال های 1933-1936 نیزبه کاوش درتپه ی چشمه علی پرداخت وتقریبا همزمان بااوگیرشمن بین سال های 1933تا1936کاوش تپه سیلک کاشان را آغاز کرد.ازسال1350ه.ش موسسه باستان شناسی دانشگاه تهران به سرپرستی دکترنگهبان نیزباتمرکزفعالیت های خودرادردشت قزوین فصل تازه ای مطالعات باستان شناختی فلات مرکزی ایران گشود.کاوش دکترمجیدزاده درقبرستان وسپس درازبکی،دکترملک درزاغه وسیلک،فلات مرکزی رابه عنوان یکی ازکانون های تحولات فرهنگی درهزاره های پیش ازتاریخ معرفی کرد.
دراین میان محققانی چون دونالد مک کان ورابرت دایسون نیزبرپایه مطالعه ی سفال به تقسیم بندی حوزه های فرهنگی فلات مرکزی ایران براساس توزیع سفال ومقایسه این فرهنگ بافرهنگ های شناخته شده ی بین النهرین پرداختند.
درسال 1976،دایسون وتوزی بالایه نگاری وکاوش مجددتپه ی حصاراین محوطه راموردبازنگری قراردادندوبرای نخستین بارگاهنگاری مطلق فلات مرکزی راارائه دادند،تپه سیلک نیزمجددا ازسال 1380 کاوش وبازنگری شد.
بامروری برتاریخچه مختصرکاوش ها درمی یابیم که بیشتراین مطالعات دردشت قزوین وشمال شرقی فلات متمرکزبوده است ودردشت تهران تا سال های اخیر مطالعات اندکی صورت پذیرفته است.
باکاوش مجدد تپه ی چشمه علی درسال 1376 وبررسی باستان شناختی دشت تهران درسال 1377 مطالعات باستان شناختی دشت تهران واردمرحله ای تازه شد.
بابررسی تصادفی دشت تهران،12 محوطه ی پیش ازتاریخی مربوط به هزاره ششم تااواخر هزاره چهارم مورد مطالعه قرارگرفت که 7محوطه برای نخستین بارشناسایی شد.سپس درسال 1382 بابررسی نظام مند دشت تهران گام دیگری درمطالعه این حوزه فرهنگی برداشته شد.
درمیان محوطه های پیش ازتاریخی دشت،تپه ی پردیس به دلیل دارا بودن سفال های تمام ادوارمس وسنگ ازاهمیت خاصی برخورداراست.[2]
تپه چشمه علی:
درسال 1313خورشیدی اریخ.ف.اشمیت حفاری درتپه چشمه علی راآغازکرد،این تپه درمحله صفاییه شهرری واقع شده بود.
مرگ زودهنگام شادروان اشمیت به اوفرصت ندادتاگزارش حفریات خودرادرچشمه علی چاپ ومنتشرکند.
درسال 1993م بنیادی به نام دکتررابرت دایسون دردانشگاه پنسیلوانیا تاسیس شد.منظورازتاسیس این بنیاد فراهم آوردن امکانات لازم برای مطالعه و انتشار گزارش حفریات تپه چشمه علی براساس یادداشت هاویافته های اشمیت ازچشمه علی بود.درچهارچوپ اهداف این بنیاد طرحی توسط دکتر تیموتی ماتنی[3]با عنوان حفاری مجدددرچشمه علی تهیه شد.
قبل ازآغازحفریات پیگیراشمیت درچشمه علی،ژاگ دومورگان،رئیس هیئت باستان شناسی فرانسه درایران،درسال های 1291و1304خورشیدی اقدام به حفاری دراین محل کرده بودودرسال 1303خورشیدی هم کاردارسفارت فرانسه درتهران درچشمه علی حفریاتی داده بود.
معماری
دیوارهاباخشت وچینه ساخته می شدندونقشه خانه هامستطیلی بوده است.اجساددرداخل روستادفن می شدند.اجساد به حالت جمع شده درحالی که یکی دست هاروی لگن قرارداده می شد،دفن می شدند.همراه اجساد هدایایی مانند ظروف سفالی،گردن بند،بازوبند،ومهره هایی ازجنس هایی مختلف ازجمله مهره های مسی که باروش چکش کوبی ساخته می شدند،قرارداده می شد.
سفال
1-سفال های دست سازنرم باشاموت گیاهی وخمیری به رنگ روشن،سطح سفال راباروش دست مرطوب لعاب داده اند.نقوش تزئینی عبارتندازعناصرنقشی هندسی که بارنگ سیاه روی زمینه ای مات یا کمی صیقل شده کشیده شده اند.
2-سفال های دست ساز نرم با شاموت گیاهی وخمیری به رنگ قرمز.سطح سفال دارای لعاب گلی غلیظ قرمزرنگ است.نقوش تزئینی عبارتندازعناصرنقشی هندسی که بارنگ سیاه روی زمینه مات یاکمی صیقل شده کشیده شده اند.
3-سفال های ظریف دست سازباشاموت شن نرم یاپودرشن که سطح سفال راابتدا بالعاب گلی غلیظ لعاب داده و سپس کاملا صیقل کرده اند به طوری که داغدار به نظر می رسد.دراین گروه هم سفال های قرمز رنگ قراردارندوهم نخودی رنگ،نقوش تزئینی راکه عبارتند ازعناصرنقشی هندسی،مسبک گیاهی،حیوانی،وپرندگان ومخصوصا لک لک ها بارنگ سیاه روی زمینه ای کشیده اند.[4]
تمدن چشمه علی
درتمدن چشمه علی اصلاحاتی در تکنیک وادوات ووسایل دیده می شود.خانه های مسکونی به جای گل و سنگ با خشت خام درست شده اند.درفش های فلزی نیزدراین تمدن به دست آمده است.سنگ چخماق برای تهیه ادوات هنوزمورد استعمال بوده ووجود یک نوع مته های منشورمتبلورکه برای سوراخ کردن مواد سخت به کارمی رفته در این دوران تازگی دارد.
اصلاحاتی نیزدرساختمان تبرهاوبیل های سنگی دیده می شودوسطح آن ها رانیز کاملا صیقل داده اند؛دراین دوران به علت تکمیل ابزاروادوات قادر بودندکاسه های سنگی ساخته ومهره هایی نیزازسنگ سخت بسازند که قبلا ازگل تهیه می شد.
مراسم به خاک سپردن مرده همانند دوران سیلک بوده و اشیایی همراه مرده در قبرگزارده می شد.ممکن است درطرز عقاید و افکار این دوران تغییراتی به وجودآمده باشد،زیرا طبقات این دوران اشکال کوچک سنگی یا گل پخته از حیوانات،زیاد به دست آمده است،درصورتی که در دوران سیلک وجودنداشته است.
دراواخر دوران چشمه علی تمدن دیگری در حال تشکیل بود.این تمدن دامنه وسیع تری ازتمدن های قبلی خویش داشته و ناحیه ای تقریبا ازهمدان تا فارس وکرمان رادربرمی گرفته است.که دارای سفال نخودی رنگ بوده است.
نزدیک ترین ناحیه این تمدن به ناحیه چشمه علی ناحیه تپه گیان است که در نزدیکی نهاوندقراردارد.
فهرست کلی آثاروبقایای چشمه علی:
آنو،تپه گورکان شمالی،تل-موشکی،گیان،تپه-طراحان،تپه تیخان،گوی تپه،چشمه علی،ساوه،قلعه دختر،سیلک،تپه سیابید،تپه- موریان،تپه زاغه،گودین تپه،چغامیش،تپه جعفرآباد،غارهوتو،یانیک تپه،تل باکون[5]
تپه پردیس:
مکان باستانی تپه پردیس توسط آقای ناصرپازوکی ازسازمان میراث فرهنگی مشاهده شدودوره مس سنگی رابرای آن تشخیص دادند،طبق تقاضای ایشان توسط تیم نقشه برداری،2ترانشه در قسمت شمالی تپه برای نخستین بارموردبررسی قرارگرفت.[6]
مهم ترین اهداف مطالعاتی این فصل عبارت بوداز:1-ادامه بررسی های فصل قبل باهدف مطالعه ی توزیع وتراکم استقرار هاوتراکم جمعیت دردشت تهران2-تاثیرپدیده های بوم شناختی وزمین ریخت شناسی دشت درفرآیندهای شکل گیری وتطورفرهنگی جوامع3-مطالعه سازوکارهای مبادلات درون وبرون منطقه ای،تخصصی شدن فنون وفرآیندصنعتی شدن جوامع و پیچیدگی اجتماعی وفرهنگی جوامع دشت تهران دراین دوره4-مطالعه ی بقایای مادی درابعاد مختلف وکسب آگاهی ازوضعیت اقتصادی واجتماعی ساکنین درپردیس طی دوره ی کالکولتیک انتقالی.
نتایج 17 نمونه کربن 14 تپه پردیس،که مکمل مطالعات گاه نگاری تپه چشمه علی بود،نشان می دهدکه پایان دوره نوسنگی وآغاز دوره ی کالکولیتیک انتقالی دردشت تهران به حدوداواسط نیمه ی دوم هزاره ششم پیش ازمیلاد می رسد.بر اساس ترکیب سفال ها درتحتانی ترین لایه ترانشه2،دوقطعه سفال نوسنگی جدیدبه همراه سفال های کالکولیتیک انتقالی به دست امد ومشخص شدکه تپه پردیس بیشتردارای لایه های دوره ی کالکولیتیک انتقالی است.
درکاوش های سال 1383 تیم کاوشگرموفق شد دیواره های مربوط به یک کوره ی سفالگری راکه درداخل ترانشه ی 1ودرمیان نهشت مربوط به دوره کالکولیتیک انتقالی قرارداشت،کشف کند.اما به علت محدودیت فضای کاوش،نوع و ابعادکوره مشخص نشد،ویکی ازاهداف اصلی کاوش افقی این فصل مشخص کردن نوع کوره وتاسیسات جانبی ان بود.به همین منظور دوترانشه دردوطرف ترانشه 1 باهدف روشن کردن رابطه ی بین کوره وفضاهای پیرامونی ایجادشد.[7]
ترانشه 1و2:
سفال:تمام سفال های تپه پردیس متعلق به نوع خاص قرمزرنگ وصیقلی بودندواین سفال ها رویه ی خشن،رنگ شده وازنظر تکنولوژی ساخت وطرز عملکرد برجسته بودندوتفاوت های فوق العاده ای دررنگ آمیزی شون ازدوره ی نوسنگی جدید وجوددارد.دراین بین سفال هایی به چشم می خورد که بسیارپخته شده و نقاشی های روی سفال اکثرا در قسمت بالایی ومیانی سفال ها قرارداشتند.رایج ترین شکل لبه ها،لبه های به خارج برگشته است ورایج ترین پایه ها،پایه های مقعر بود.
ابزارسنگی:126 نمونه تراشه سنگی دست ساخت که شامل نمونه های متفاوت ابزاری،سنگ مادر،تیغه ها،تراشه و باقیمانده های متفرقه بود.
بقایای گیاهی و حیوانی:دونوع کاج ونوعی بلوط درشناورسازی تشخیص داده شد،که خیلی مشابه نمونه های امروزی است، هیچ دانه غلاتی از تپه پردیس یافت نشد.
استخوان های حیوانان که بیشتر تکه تکه بودند و بعضی ازان ها تازه شکسته شدند.عمده ی استخوان ها گوسفند وبز تشخیص داده شد وشمارزیادی استخوان کوچک گاووخوک وتعدادی استخوان که هرکدام مربوط به غزال،پستانداران ،ماکیان، ماهی وسگ بودند.
ترانشه3و4:
فرضیه حفاری های افقی درتپه پردیس مملوازپیدایش کوره های سفالی خشتی درترانشه بودوحفاری شد.که دودلیل داشت و ان کوره سفالگری بزرگی بودکه کوره سفالگری شماره 1 نامگذاری شدوهمچنین وقوع وتکرار دومین کوره سفالگری بزرگ که درقسمت شرق پدیدار شد(کوره سفالگری2).همراه با ان دو،بخشی را که 32 مترمربع پوشانده بودوردیف دیوارهایی در قسمت شمالی ان دیده شد،درشرق و جنوب نیز ساختارهایی همانند آن پدیدارشد.طرح و خصوصیات برجسته و داخلی کوره های 1و2 رگه های خشت واتش پدیداربودوبرای زیست کنندگان تپه پردیس درطول مرحله گذار مس و سنگی بوده ومهم قلمداد شده زیرا که نشاندهنده پیدایش صنعت درآن ها بوده است. علاوه براین بقایای گچ و خاکستر وتکه های نی بهم فشرده شده از خمیرسفال و 38 گلوله ی گلاب سنگی وسردوک نیز یافت شد.[8]
ترانشه 5:
بابررسی های انجام گرفته در بریدگی ممتد شمال تپه،که براثربرداشت خاک های دامنه تپه برای کوره های آجرپزی ایجادشده است،لایه ای ضخیم ازماسه ی نرم رسوبی درمیان لایه های فرهنگی مشاهده شد که به نظر می رسید نهشت های مربوط به یک آبراه یا رسوبات ناشی از تغییرات اقلیمی وزیست محیطی باشد.این لایه زمانی بیشتر اهمیت پیداکرد که بابررسی در غرب این رسوبات متوجه تراکم سفال های تاریخی شدند،درحالی که در سمت شرقی این لایه رسوبی سفال های پیش ازتاریخی دیده می شود.که باعث شد برای ارزیابی وضعیت استقراری محوطه در این قسمت برشی ایجاد شود.
سپس ترانشه ای به ابعاد200×50 س.م ایجاد شدو به هرتغییر بافت،رنگ،تراکم،شماره کانتکست جداگانه ای داده شد.
کانتکست 5000:بافت ان مخلوطی از زباله،خاک،مواد فرهنگی بود.یک عدد سردوک سفالی و قطعات سفال سیلک2 با پخت ناقص به دست آمد.
کانتکست5001:شامل 80%گل و20%خاکستر .درزیراین کانتکست لایه نازکی ازماسه ارتباط رابا کانتکست زیرین که خاکستر بود،قطع می کرد.یافته ها:یک عددفلاخن گلی،استخوان،سفال نوع چشمه علی،وتعدادی سفال های نخودی پوک با پخت ناقص به دست آمد که سطح بیرونی آن ها با شن ریزه پوشیده است.
کانتکست 5002:تمامی بافت لایه خاکستربوده است.یافته ها:سفال های نخودی همانند کانتکست قبل کاملا پوک،در بیرون سفال ها آثارشن به چشم می خورد.سفال نوع چشمه علی با نقوش گیاهی و هندسی،وتعدادی استخوان از دیگر یافته های این کانتکست است.
کانتکست 5003:احتمالا زباله دانی بوده که انواع خرده سفال ها را به صورت دورریز انباشت می کردند.خاکستر لایه بالایی دراین قسمت نفوذ کرده بود.قسمت شرقی شامل خشت های حرارت دیده بودکه کمی با قسمت غربی متفاوت بود.درقسمت شرقی آثارفرهنگی کمتری به نسبت قسمت غربی به چشم می خورد.
کانتکست 5004:مابین کانتکست بالایی واین کانتکست یک لنز خاکستری رنگ قرارداشت.تمامی بافت این لنزراقطعات کوچک زغال تشکیل می دادند.هم چنین دربالای این کانتکست لایه ی نازک ماسه ی رودخانه ای به چشم می خورد.مواد فرهنگی کمتر از کانتکست بالایی و شامل:سفال نوع چشمه علی،معدودی سفال نخودی پوک و چند قطعه استخوان بود.
کانتکست 5005:در قسمت بالاوپایین این کانتکست آثارومواد فرهنگی کمتری به چشم می خورد،ولی در قسمت مرکزی آن موادفرهنگی زیادی ازقبیل سفال،استخوان،شی سفالی مدور،که روی آن کارشده،ویک شی استخوانی که احتمالا اسکنه یا صیقل دهنده ی سفال بوده،به دست آمد.سفال نخودی منقوش که از لحاظ تکنیک ساخت از سفال شاخص سیلک 1 پیشرفته ترندورنگ مغز سفال به قرمزتمایل دارد.این سفال ها تزئین نردبانی دارندودربعضی موارد دوطرف سفال منقوش است که می توان این سفال ها رابه مراحل انتهایی سیلک1ویا اوایل سیلک 2 منسوب کرد.بقیه ی سفال های این دوره به مرحله انتقالی کالکولتیک همانند لایه های قبلی تعلق دارد وبه نقش زیکزاکی و نواری تزئین شده اند.مهم ترین موضوع دراین کانتکست وجود مقدارزیاد قلوه سنگ کوچک و متوسط است.به نظر می رسد این قطعات سنگی همراه با جریان تند اب به این قسمت اورده شده اند.
کانتکست 5006:تمامی بافت این لایه شامل توده ی ضخیمی از رسوبات ریزدانه ونرم آبرفتی است.ضخامت و پهنای این رسوبات در طرفین ترانشه امتدادداردوبه حدود3/5متر می رسدکه بیانگردوران باران زایی طولانی است.ترتیب این لایه آبرفتی به این صورت است که ابتدا یک لایه ماسه،وروی ان یک لایه نازک گل قرارگرفته و به همین صورت روند انباشت لایه های آبرفتی ماسه و سپس گل به طورپی درپی دیده می شود.فقط ازسطح بالایی این کانتکست چند قطعه سفال آجری رنگ به دست امد که براثرساییدگی-احتمالا به وسیله جریان آب تمامی نقوش آن ها زایل شده است.رنگ روی سفال براساس تماس دست از بین می رود.این کانتکست آخرین کانتکست این ترانشه است که برروی خاک بکر قرارگرفته است.[9]
به طورکلی کاوش های باستان شناسی تپه پردیس را می توان به صورت زیر خلاصه کرد:
-دربین لایه های بهم ریخته سفال های مهمی به دست آمد که نشانگراستقراری طولانی و بدون وقفه در تپه پردیس از اواخر دوره ی نوسنگی،مس-سنگ انتقالی،مس-سنگ قدیم تا مس-سنگ میانی است.
-با توجه به برش لایه نگارانه ترانشه 5 ورسوبات ابرفتی،می توان یک دوره باران زایی طولانی رادردوره نوسنگی حدس زد.
[1] ملک شهمیرزادی،صادق،ایران درپیش ازتاریخ،چاپ دوم،انتشارات:معاونت میراث فرهنگی کشور،1382،ص 317
[2] مجموعه مقالات نهمین گردهمایی سالانه ی باستان شناسی ایران،گزارش های باستان شناسی(7)،جلداول،ناشر:پژوهشکده باستان شناسی-تهران-1386-ص407
[3] Timothy mantny
[4] همان.صص 354-359
[5] نگهبان،عزت الله،مروری بر پنجاه سال باستان شناسی ایران،چاپ اول:تابستان 85،انتشارات:تهران:سبحان نور:سازمان میراث فرهنگی کشور.ص 383
[6] Socio-economic transformations on the Tehran plain,durham university-university of Tehra-ICHTTO-BIPS
مجموعه مقالات نهمین گردهمایی سالانه ی باستان شناسی ایران،گزارش های باستان شناسی(7)،جلداول،ناشر:پژوهشکده ی باستان شناسی- تهران،1386،صص 407-423[7]
[8] Socio-economic transformations on the Tehran plain,durham university-university of Tehra-ICHTTO-BIPS :www.dur.ac.uk,www.etena.org
[9] مجموعه مقالات نهمین گردهمایی سالانه ی باستان شناسی ایران،گزارش های باستان شناسی(7)،جلداول،ناشر:پژوهشکده باستان شناسی-تهران-1386
